Al eeuwenlang lopen politiek en religie hand in hand. Koningen werden door God aangewezen, oorlogen werden heilig verklaard en machthebbers kregen hun gezag niet alleen van het volk, maar vooral van boven.
Boven was in die tijd meestal de hemel.
En onder die hemel stond de hel te wachten.
Priesters, bisschoppen en andere religieuze leiders vertelden het verhaal. Wie goed luisterde, wachtte de hemel. Wie ongehoorzaam was, kon rekenen op de hel. Zo werden geloof, angst en macht eeuwenlang met elkaar verbonden.
Eigenlijk is er in al die eeuwen maar weinig veranderd.
Vandaag hebben we andere woorden, andere gebouwen en andere communicatiemiddelen. Maar het mechanisme bestaat nog steeds.
Kijk naar Rusland.
Patriarch Kirill geeft Vladimir Poetin niet alleen een religieuze zegen. Hij helpt een politieke oorlog voorzien van een religieuze betekenis. Een oorlog wordt daarmee niet langer uitsluitend een geopolitiek conflict, maar een strijd tussen goed en kwaad.
En dat is machtig spul.
Want wie zichzelf aan de kant van God weet te plaatsen, hoeft zijn handelen kennelijk minder uitgebreid aan gewone mensen uit te leggen.
Eeuwenlang kregen mensen hetzelfde verhaal voorgeschoteld: gehoorzaam de machthebber, luister naar de geestelijke leider en stel vooral niet te veel vragen. De hemel werd als beloning voorgespiegeld, de hel als eeuwige straf.
Een hemelse wortel en een helse stok.
De machthebber leverde bescherming en privileges aan de kerk. De kerk leverde daarvoor iets terug wat minstens zo waardevol was: legitimiteit.
De één had het zwaard, de ander de sleutel tot de hemelpoort.
En samen hadden ze macht.
Ik noem het sprookjesvertellers, maar daarmee wil ik niet iedere gelovige beledigen. Het gaat mij om het moment waarop een religieus verhaal wordt gebruikt als politiek instrument.
Want zodra een machthebber kan zeggen dat zijn politieke keuzes door God worden ondersteund, wordt tegenspraak verdacht.
En zodra een geestelijk leider zijn invloed gebruikt om politieke macht te ondersteunen, wordt geloof onderdeel van de machtsstructuur.
Dat is wat we bij Kirill en Poetin opnieuw zien.
De verpakking is veranderd.
Het mechanisme niet.
De hemel is nog steeds een beloning. De hel is nog steeds een dreiging. En ergens tussen die twee wordt de mens verteld welk verhaal hij moet geloven.
Misschien moeten we daarom niet alleen kijken naar tanks, raketten en legers.
Kijk ook naar degenen die het verhaal vertellen.
Want oorlog begint soms niet met een schot.
Soms begint hij met een sprookje over de hemel. En met de angst voor de hel.
Ontdek meer van Jan Veenstra
Abonneer je om de nieuwste berichten naar je e-mail te laten verzenden.