Historisch verslag betreffende den dijk door de veenen, volgens aanteekening van den schoolmeester Hendrick Gerris (1688)
Onder de oude papieren, welke betrekking hebben op de geschiedenis van Zuidoost-Drenthe, bevindt zich een merkwaardige aanteekening in het boekje van Hendrick Gerris, schoolmeester te Emmen, geboren in het jaar 1640. Deze schoolmeester, die zijn tijd en omgeving met opmerkelijke nauwkeurigheid placht te beschrijven, noteerde in het jaar 1688 het volgende:
“Anno 1688 in de maent Juli hebben die heeren Staeten den dijck door die veetien van Ommerschants nae Coevorden van Coevorden na de Buertange laten graven.”
Deze korte, doch duidelijke vermelding werpt licht op een belangrijk werk, dat in de zeventiende eeuw in deze gewesten tot stand werd gebracht. De “Heeren Staeten”, waarover Gerris spreekt, moeten worden verstaan als de Staten van Drenthe of de Staten-Generaal der Republiek, die in die dagen het gezag voerden en belast waren met de verdediging van het land.
Het graven van een dijk “door die veetien”, dat wil zeggen door de uitgestrekte hoogveengebieden, had een doel dat verder reikte dan enkel waterkering. In deze streken vormden de veenen een vrijwel ontoegankelijke wildernis, waarin vervoer slechts met de grootste moeite mogelijk was. Het aanleggen van een dijk maakte het mogelijk zich met wagens, paarden en soldaten door dit gebied te verplaatsen.
De richting, door Gerris aangegeven, is van groot belang. Hij vermeldt een verbinding van de Ommerschans naar Coevorden, en vervolgens van Coevorden naar Bourtange. Hieruit blijkt duidelijk, dat Coevorden een schakel vormde in een doorgaande verbinding tusschen deze versterkte plaatsen. Coevorden was reeds sedert eeuwen een vesting van beteekenis, en de verbinding met andere verdedigingswerken was voor de landsverdediging van groot gewicht.
Met groote waarschijnlijkheid moet worden aangenomen, dat deze dijk geheel of gedeeltelijk samenviel met den dijk, die later bekend werd onder den naam Heerendijk. Deze naam herinnert nog aan de Heeren Staten, die het werk deden uitvoeren. Resten van dezen dijk zijn nog in de veengebieden aanwijsbaar en vormen een stille herinnering aan de groote inspanningen, die men zich destijds getroostte om deze woeste streken te doorkruisen en te beheerschen.
Van belang is tevens, dat deze dijk niet verward moet worden met de zoogenaamde Valtherbrug, een houten veenweg, welke reeds uit de grijze oudheid dateert en dus van veel vroegeren oorsprong is. De dijk van 1688 is een werk uit historisch bekende tijd, aangelegd op last van het toenmalige bestuur.
De aanteekening van den Emmer schoolmeester mag daarom worden beschouwd als een waardevolle bron, welke ons een blik gunt op de wijze waarop in de zeventiende eeuw de overheid trachtte orde, verbinding en verdediging te brengen in een gebied, dat tot dan toe grotendeels door de natuur werd beheerscht.
Aldus getuigt deze eenvoudige notitie van een werk, dat in zijn tijd van groot belang was en waarvan de sporen, zij het vervaagd, nog immer in het landschap van Zuidoost-Drenthe aanwezig zijn.
