Een samenleving die zich gehoord voelt, hoeft minder hard te schreeuwen

Bij alle onvrede die we momenteel in Europa zien, zouden overheden zich eens serieus moeten afvragen hoe het zover heeft kunnen komen. Waarom groeit het wantrouwen? Waarom voelen mensen zich niet meer vertegenwoordigd? En waarom staan steeds meer mensen tegenover elkaar, terwijl we uiteindelijk allemaal deel uitmaken van dezelfde samenleving?

Een pasklare oplossing bestaat niet. Wie beweert dat hij alle maatschappelijke conflicten met één maatregel kan oplossen, doet de werkelijkheid tekort. Maar misschien moeten we eens ophouden met denken dat problemen uitsluitend kunnen worden opgelost door regels op te leggen, maatregelen af te kondigen en vervolgens van de samenleving te verwachten dat iedereen zich daar maar naar voegt.

Misschien begint de oplossing wel ergens anders: bij het luisteren.

Niet vanuit de gedachte dat de overheid al heeft bepaald wat goed is voor de burger, maar vanuit de bereidheid om te onderzoeken waar de onvrede werkelijk vandaan komt. Wat houdt mensen bezig? Waar lopen ze tegenaan? Welke verwachtingen zijn niet uitgekomen? En misschien wel de belangrijkste vraag: wat hebben mensen nodig om het gevoel te krijgen dat ze ertoe doen?

Die behoeften zijn vaak helemaal niet zo ingewikkeld. Mensen willen een betaalbaar dak boven hun hoofd, bestaanszekerheid, een toekomst voor hun kinderen en het gevoel dat hun inspanningen ertoe doen. Ze willen niet voortdurend het idee hebben dat er over hen wordt beslist, maar dat er ook mét hen wordt gesproken.

Een samenleving hoeft niet altijd haar zin te krijgen om tevreden te kunnen zijn. Mensen begrijpen best dat niet alles mogelijk is en dat compromissen nu eenmaal bij het samenleven horen. Maar daarvoor moet wel iets tegenover staan: vertrouwen, eerlijkheid en de overtuiging dat er daadwerkelijk naar hen wordt geluisterd.

Wie zich serieus genomen voelt, is eerder bereid om water bij de wijn te doen. Wie merkt dat zijn zorgen niet worden weggewuifd, zal eerder accepteren dat een oplossing soms tijd kost of dat niet iedereen volledig krijgt wat hij wil.

Daar ligt volgens mij een belangrijk verschil tussen draagvlak creëren en gehoorzaamheid afdwingen. Bij het ene betrek je mensen bij de oplossing, bij het andere vertel je hun wat de oplossing zal zijn.

Natuurlijk betekent luisteren niet dat iedere eis moet worden ingewilligd. Evenmin betekent begrip tonen dat grensoverschrijdend gedrag moet worden geaccepteerd. Er zullen altijd mensen zijn die bewust de confrontatie zoeken, regels overtreden of anderen hun wil proberen op te leggen. Daartegen moet een samenleving zich kunnen beschermen. Maar het is de vraag of je maatschappelijke onvrede werkelijk vermindert door uitsluitend de gevolgen te bestrijden, zonder de oorzaken te onderzoeken.

Want wanneer mensen het gevoel hebben dat ze niet meetellen, dat hun stem nauwelijks verschil maakt en dat beslissingen steeds buiten hun bereik worden genomen, ontstaat er ruimte voor wantrouwen. En waar wantrouwen groeit, vinden ook mensen die verdeeldheid willen zaaien gemakkelijker een publiek.

Dat is geen excuus voor agressie of het bewust verstoren van de samenleving. Het is wel een reden om verder te kijken dan het gedrag dat aan de oppervlakte zichtbaar wordt.

Misschien moeten overheden daarom minder vaak beginnen met de vraag hoe ze mensen in het gareel kunnen houden, en vaker met de vraag waarom mensen het vertrouwen in het gezamenlijke gareel zijn kwijtgeraakt.

Een overheid hoeft niet zwak te zijn om naar haar burgers te luisteren. Integendeel, het vraagt juist om kracht om kritiek serieus te nemen, fouten te erkennen en beleid bij te stellen wanneer blijkt dat het niet werkt.

Democratie is immers meer dan eens in de zoveel tijd een vakje rood kleuren. Het is ook de voortdurende bereidheid om met elkaar in gesprek te blijven, juist wanneer de meningen uiteenlopen.

Uiteindelijk draait een samenleving niet alleen om wetten, regels en economische cijfers. Ze draait om mensen. Mensen die willen weten dat ze meetellen, dat hun zorgen ertoe doen en dat hun toekomst niet uitsluitend wordt bepaald door beslissingen waarop ze geen enkele invloed ervaren.

Misschien krijgen we nooit een samenleving waarin iedereen tevreden is. Dat hoeft ook niet. Verschillen van mening horen erbij. Maar we kunnen wel proberen een samenleving te bouwen waarin mensen zich gehoord voelen voordat hun onvrede omslaat in woede.

Want wie het gevoel heeft dat hij ertoe doet, hoeft niet voortdurend te vechten om gezien te worden.

Misschien begint maatschappelijke rust niet bij harder optreden, maar bij eerder luisteren.