Het Vergeten Dorp ‘Klein-Candia in 1893’
In het najaar van 1893 was er een klein dorp dat de gemoederen flink beroerde: Klein-Candia, gelegen in een vergeten hoek van Drenthe. De naam deed denken aan exotische oorden, aan het eiland Kreta, waarvan Candia ooit de hoofdstad was. Maar dit Klein-Candia had niets van die glorie. Het was niet meer dan een bescheiden plaatsje, gehuld in stilstand en verval.
De lokale bevolking leefde in krotten, huizen die ooit wellicht charmant waren geweest, maar nu broeiplekken voor ziekten en ellende waren. Zonder drinkwater, zonder sanitaire voorzieningen, en vaak zonder een stukje grond om een dier te houden voor melk of mest. De omstandigheden waren erbarmelijk, maar daar leek niemand iets aan te doen. De gemeentelijke verordeningen, bedoeld om voor enige orde te zorgen, werden een dag na hun invoering alweer vergeten. En de pers, die geacht werd de waarheid te brengen, durfde de problemen niet aan te kaarten.
Waarom zou de pers zwijgen, vraag je je af? Nou, dat had alles te maken met de rijke en invloedrijke inwoners van het dorp. Deze notabelen waren namelijk vaak de eigenaren van de krotten waarin de arme bevolking leefde. Zij hadden er geen belang bij om iets te veranderen. Als de media durfden te wijzen op de gebreken, zouden deze notabelen wellicht hun invloed aanwenden om de journalisten het zwijgen op te leggen.
Zo leefde Klein-Candia in een constante staat van onvrede. Niemand durfde te spreken, niemand legde de vinger op de zere plek. De arme bewoners moesten zich maar zien te redden, radeloos in hun strijd tegen het verval.
Maar de krant, De Provinciale Drentsche en Asser courant, besloot op 20 oktober 1893 een andere weg in te slaan. In een gedurfd artikel werd het dorp Klein-Candia rechtstreeks vergeleken met het Turkse bestuur dat Kreta in zijn greep hield: onverschillig, chaotisch, en niet in staat om voor zijn eigen bevolking te zorgen. “Plaatselijke verordeningen worden heden gemaakt en morgen niet nagekomen,” zo schreef de journalist, en daarmee legde hij de vinger precies op de zere plek.
De beschrijving van de krotten, waarin mensen als vee leefden, was zo scherp dat het niet anders kon dan reacties oproepen. Voor de eerste keer werd de waarheid in de openbaarheid gebracht, al was het nog maar de vraag wat de gevolgen zouden zijn. Zou de zwijgende massa eindelijk hun stem durven verheffen? Of zouden de notabelen van Klein-Candia er alles aan doen om dit verhaal zo snel mogelijk te laten verdwijnen?
In de maanden na de publicatie begon er iets te veranderen. Er gingen fluisteringen door het dorp dat de omstandigheden eindelijk ter discussie werden gesteld. De woorden van de krant hadden misschien niet meteen een revolutie ontketend, maar ze hadden wel een zaadje geplant. Klein-Candia zou misschien nog lang moeten wachten op verbetering, maar één ding was zeker: de waarheid kon niet langer verzwegen worden.
En zo werd het vergeten dorp Klein-Candia in 1893 niet langer alleen een symbool van verval, maar ook van de langzaam opkomende strijd om rechtvaardigheid.
Jan Veenstra Schrijver 