Acht decennia lang hebben we in Europa gebouwd aan iets bijzonders. Een veilige haven, waar vrijheid, rechtvaardigheid en menselijke waardigheid geen loze woorden waren. Waar verschillen mochten bestaan en macht werd beteugeld. Democratie was geen perfect systeem, maar het was wél het meest menselijke dat we hadden. En nu, steen voor steen, breekt men het weer af.
Van vrije stem naar volgzaam volk
Het is bijna tragisch hoe makkelijk het gaat. We lopen achter malloten aan die van de daken schreeuwen dat ze het beste met ons voor hebben. Die roepen dat de pers liegt, dat rechters tegenwerken, dat “het volk” moet worden terugveroverd. Goedgelovige mensen, murw gebeukt door crisis op crisis, stemmen op deze zelfverklaarde redderaars. En wanneer die eenmaal ook maar een splinter van de macht bemachtigen, storten ze de wereld om zich heen in verderf.
In Hongarije heeft Viktor Orbán de democratie uitgekleed tot een façade. In Servië knijpt Aleksandar Vučić de vrije pers langzaam maar effectief af. Polen zag hoe Jarosław Kaczyński jarenlang rechters onder politieke controle bracht. Maar het blijft niet bij Oost-Europa.
Waarom we democratie verliezen zonder het te merken
Kijk naar Frankrijk, waar Marine Le Pen al jaren haar extremistische partij in nette mantelpakjes hult. Ze zegt alles te doen voor “de gewone Fransman”, maar wil pers en rechterlijke macht liefst stevig beteugelen. En dichter bij huis: Geert Wilders, die in Nederland jarenlang pleitte voor het schrappen van grondrechten als de vrijheid van godsdienst en rechterlijke toetsing. Nu hij opeens een coalitie heeft beïnvloed, lijkt niemand zich nog af te vragen waar dat toe leidt.
Maar de neergang stopt niet aan de Europese grenzen. In Rusland regeert Vladimir Poetin als een tsaar van de 21e eeuw. Xi Jinping heeft van China een perfect gecontroleerde dictatuur gemaakt. In India brokkelt onder Modi de rechtsstaat steeds verder af, met religie als wapen. En sinds januari zit Donald Trump opnieuw in het Witte Huis.
Een president die de vorige keer zijn eigen verlies ontkende, de rechtsstaat saboteerde en de democratische instituties aanviel, is nu terug. Sterker dan ooit. Hij zuivert instanties, neemt wraak op zijn tegenstanders en werkt openlijk aan een Amerika dat minder democratisch en meer autoritair is. Geen doemscenario meer — maar realiteit.
De echte tragedie? Dit gebeurt niet met tanks op straat. Niet met revoluties. Maar met wetten, verkiezingen en gladde retoriek. Het gebeurt binnen de democratie. Geen machtsgreep, maar een machtsgreepje. Geen dictatuur, maar “de wil van het volk”.
En dus blijven we achter. Niet met een klap, maar met een zucht. Steeds weer een beetje minder persvrijheid, minder onafhankelijke rechtspraak, minder ruimte voor afwijkende stemmen. Tot we op een dag wakker worden in een land dat ons vreemd is geworden.
De tiran komt niet met tanks, maar met applaus
De les van de twintigste eeuw? Dictators komen zelden met een snor en een uniform. Ze komen met een glimlach, een microfoon en een belofte dat het allemaal beter wordt. Voor ons. Voor het volk.
Zolang we dat blijven geloven, zijn we de democratie niet aan het verdedigen, maar aan het verliezen.
Jan Veenstra Schrijver 